معاهده منع گسترش سلاح هاي هسته يي (ان.پي.تي) كه چهلمين سال تولد خود را در اين هفته جشن مي گيرد، ممكن است در بازداشتن كشورها از تملك سلاح هاي هسته يي به جز چند كشور موفق شده باشد.
به گزارش خبرگزاري فرانسه، كارشناسان معتقدند اين پيمان كه در دوران جنگ سرد تهيه شده است، اگر مي خواهد بتواند با چالش‎هاي امروزه مانند بحران هاي گسترش تسليحات هسته يي در كورياي شمالي و اخيرا سوريه روبه‎رو شود، هم اكنون به يك بازبيني اساسي نياز دارد.
كارشناسان مي گويند: علاوه بر اين، آمريكا بايد در تقويت مشروعيت ان.پي.تي و كل رژيم منع گسترش سلاح هاي هسته يي، با نابود كردن زرادخانه هسته يي خود نقش اصلي را داشته باشد.
ان.پي.تي كه براي امضا در روز اول جولاي سال 1968 ارائه شد و از پنجم مارچ 1970 به اجرا در آمد، جهاني ترين معاهده كنترول تسليحات است كه هنوز هم وجود دارد.
هدف اعلام شده اين معاهده توقف رقابت تسليحاتي و خلع سلاح هسته يي است.
پنج كشوري كه پيش از كامل شدن اين معاهده تسليحات هسته يي خود را آزمايش كرده بودند شامل چين، فرانسه، روسيه، بريتانيا و آمريكا، به عنوان كشورهاي داراي تسليحات هسته يي شناخته و مجبور شدند تا براي خلع سلاح هسته يي خود اقدامات موثري انجام دهند.
تمام ديگر كشورهايي كه اين معاهده را امضا كردند، كشورهاي بدون تسليحات هسته يي انتخاب و كلا از دست‎يابي به تسليحات هسته يي منع شدند.
يك مشكل اصلي اين بود كه براي خلع سلاح هسته يي هيچ تاريخ مشخصي تعيين نشده بود و با توجه به عدم تمايل كشورهاي هسته يي به نابودي زرادخانه هاي هسته يي خود، كشورهايي كه سلاح هسته يي ندارند براي انجام دادن تعهد خود مشوقي نمي بينند.
داريل كيم بال مدير اجرايي انجمن كنترول تسليحات در واشنگتن، گفت: اين پيمان مجموعه اي از داشته ها و نداشته هاي هسته يي ايجاد كرده است كه نمي توانند به طور نامشخص ادامه يابند.
وي به خبرگزاري فرانسه گفت: تسليحات هسته يي بدون توجه به اين كه چه كسي آن را دارد، خطرناك هستند.
كي. سوبراهمانيام مدير سابق موسسه هندي مطالعات دفاعي، اخيرا در مقاله اي براي انجمن كنترول تسليحاتي نوشته است: نمي شود براي تعدادي از كشور ها داشتن يك نوع از سلاح ها قانوني باشد در حالي كه براي ديگران غير قانوني باشد. نمي توان از رژيمي كه بر اساس چنين بي عدالتي ايجاد شده باشد، انتظار داشت در برابر گسترش بيشتر تسليحات، پايدار و يا امن باشد.
شايد يكي از بزرگ‎ترين اشتباهات ان.پي.تي، قدرت محدودي است كه براي اجراي آن وجود دارد.
بازرسي هايي كه تاكنون توسط آژانس بين المللي انرژي اتومي مستقر در وين انجام شده است، داوطلبانه هستند و كشورها حركات بازرسان را خيلي زياد تحت نظر دارند.
افزون بر اين، براي نقض ان.پي.تي به جز گزارش به سازمان ملل، هيچ مجازاتي در نظر گرفته نشده است.
كارشناسان به موفقيت ان.پي.تي در جلوگيري از تملك سلاح هاي هسته يي توسط چند كشور اذعان دارند.
جو سيرينسيون رييس سازمان منابع مالي «پلاو شرز» مستقر در واشنگتن مي گويد: در سال 1960، جان اف كندي رييس جمهور آمريكا، هشدار داد كه 20 كشور مي توانند در كمتر از يك دهه به سلاح هسته يي دست يابند، اما آن ها اين كار را نكردند. تنها 9 كشور هستند كه امروز سلاح هسته يي دارند؛ چرا كه بخش بزرگي از اين امر تلاش چند جانبه و فراملي است كه به ان. پي. تي منجر شد.
كارشناسان معتقدند كه به لطف وجود ان.پي.تي در قياس با دهه هاي 1960، 70 و 80، كشورهاي بسيار كمتري وجود دارند كه سلاح و يا برنامه هسته يي دارند.
با اين وجود، اين رژيم منع گسترش سلاح هاي هسته يي از ناكامي هاي مهمي نيز رنج مي برد كه شاخص ترين آن كورياي شمالي و سوريه بوده است.
كورياي شمالي يك برنامه توليد سلاح هاي هسته يي پنهاني را توسعه داد كه هم اكنون فرآيند نابودي آن در حال اجراست.
درباره سوريه نيز اخيرا گفته شده كه يك نيروگاه هسته يي مخفي ساخته است.
سيرينسيون افزود: اين بدبياري هاي اخير تقصير ساختار ان.پي.تي نيست، بلكه بيش‎تر مشكل اجرا و حمايت بين المللي است. بيشتر اوقات سياست بر تصميماتي مانند قرارداد هسته يي هند و آمريكا كه اين معاهده را تضعيف خواهد كرد، تاثير مي گذارد.
ان.پي.تي بسيار شفاف است. در كل گسترش سلاح هاي هسته يي نه تنها ميان دشمنان بالقوه بلكه همه جا بد است.
كيم بال نيز معتقد است كه آمريكا نه تنها با كنار گذاشتن تعهدات خود براي خلع سلاح هسته يي در حال تضعيف ان.پي.تي است، بلكه با ايجاد معافيت هاي ويژه از نتايج اين پيمان مانند هندوستان كه از هم پيمانان آن به شمار مي رود، به ان.پي.تي ضربه مي زند.
بنابراين اگر قرار است ان.پي.تي مصون بماند، وظيفه آمريكاست تا نقش اصلي را بر عهده بگيرد.
سيرينسيون گفت: بيشتر 183 كشور غيرهسته يي كه ان.پي.تي را امضا كرده اند، معتقدند اين معاهده مي گويد هيچ كشوري نبايد تسليحات هسته يي داشته باشد. وقت آن رسيده كه آمريكا نيز اين كار را بكند.
كيم بال گفت: ان.پي.تي محكوم به شكست نيست، اما براي اين كه اين معاهده در اين قرن نجات يابد، كشور ها بايد زود ان.پي.تي را تقويت كنند و تعهدات آن را انجام دهند.