پس از برقراری ثبات در کشورمان، افغانستان طلوع صبحی روشن از آزادی های فردی و اجتماعی را در خود تجربه کرد و بستری در این کشور فراهم شد تا روشن فکران و اندیشه وران عرصه اجتماع پس از سال ها جنگ و اختناق، در فضایی سرشار از آماده گی، رو به سوی فعالیت های فرهنگی و اجتماعی بیاورند.
آن چه که در طول شش سال برقراری ثبات در این کشور به افراد و طیف های روشن فکری و اهالی قلم بخشیده شد زمینه ای بود برای آن که مطبوعات و رسانه ها نیز در پرتو این شرایط تازه در صدد شکوفایی خود برآيند.
رسانه های صوتی، تصویری و چاپی در کشور طی این سال ها رشد چشم گیری داشته که به جرات می توان گفت قدم های بسیاری به سوی ایده آل شدن جامعه رسانه ای افغانستان برداشته شده و می شود.
رسانه ها در افغانستان در طول عمر خویش برای اولین بار به آزادی هایی درخور توجه و تامل دست یازیده و به عرصه ای نو از فعالیت های خویش رسیده اند، با آن هم کاستی هایی را که در رسانه ها و جامعه افغانستان وجود دارد نباید نادیده انگاشت.
گرچند که رشد چشم گیر رسانه ها طی سال های اخیر قابل توجه و قدر می باشد اما هنوز هم رسانه های افغانستان به خصوص رسانه های چاپی، آن طوری که باید، در محیط تقریبا فاقد سواد کشور معیاری نشده اند؛ اگر جریده هایی نیز بر سر کار آمده اند به دلایل گوناگون تحت حمایت جامعه سنتی افغانستان قرار نگرفته یا رو به انزوا رفته اند و یا آن که تحت تاثیر مراجع تمویل، اهداف خاص آنان را مورد تعقیب قرار داده اند.
در این میان کارکرد روزنامه های خصوصی کشور از چند سال گذشته بدین سو بنا بر گفته اکثر کارشناسان امور به سرعت در حال ترقی بوده، این روزنامه ها که در محیط سنتی افغانستان آغاز به فعالیت نمودند و عمری جوان را با خود یدک می کشند اما تا حدود شایسته و قابل ملاحظه ای معیارهای روزنامه نگاری نوین جهانی را مد نظر قرار داده و در طی این طریق، گام های ارزنده ای برداشتند.
روزنامه نگاران جوان از بستر فراهم شده فعلی به خوبی بهره برده و با ایجاد روزنامه های خویش ـ جدا از مسائل و خط سیر فکری و سیاسی آنان ـ به گونه ای شایسته توانستند که جایگاه مطبوعات چاپی در افغانستان را به حد مطلوبی ارتقا بخشند، اما مشکلی که در این میان هم چنان بر کارکرد و ترقی مطبوعات کشور سایه افکنده دو عامل مهم، جامعه سنتی و فقر اقتصادی ناشی از بی توجهی مسئولین حکومت به رشد رسانه های چاپی می باشد.
جامعه سنتی افغانستان پذیرای روزنامه نگاران جوان نشد به عبارت بهتر، نبود سواد و آگاهی از یک سو و عدم رشد فرهنگ روزنامه خوانی و توجه به این امر مهم که در ارتقا دانش سیاسی و اجتماعی جامعه نقش به سزایی دارد از سویی دیگر سبب شده تا روزنامه خوانی در کشورمان از سوی جامعه و مردم کم تر مورد توجه قرار گیرد، در این میان عدم ایفای نقش مسئولین نیز در حمایت از این رسانه ها بسیار ملموس است.
از طرف دیگر به دلیل عدم حمایت وزارت اطلاعات و فرهنگ و دیگر نهادهای ذی ربط، روزنامه نگاری در افغانستان تقریبا به منابع نشر و پخش سیاست های تمویل کننده این روزنامه ها تبدیل شده و به عبارت دیگر، استقلال روزنامه ها تا حدود بسیاری با متاثر شدن از این ناحیه، تحت سیطره مراجع تمویل قرار گرفته و به اجبار و شاید علی رغم میل باطنی روزنامه نگاران اهداف خاص مراجع تمویل را تعقیب می کنند.
در این میان نیز رشد رسانه های صوتی و تصویری (رادیو و تلویزیون ها) در کشور، عامل دیگر انزوای روزنامه نگاری و عدم رشد فرهنگ روزنامه خوانی در افغانستان شده است، گرچند سایر نقاط جهان چنین واقعه ای را تجربه نمی کنند و نیک می دانند که تلویزیون و رادیو هیچ گاهی جای روزنامه چاپی را در جامعه نخواهد گرفت، با آن هم افغانستان از این امر مهم غافل مانده است.
مسئولین رسانه های صوتی و تصویری نیز با تاسی از این برداشت و کج فهمی، روزنامه ها را رقیب خویش انگاشته و گاها در صدد رقابت های منفی با روزنامه ها برآمده اند، البته این را نیز نباید نادیده گرفت که در شرایط فعلی کشور و جوی که به وجود آمده تا حدودی رقابت های منفی میان این دو به طور طبيعي شکل گرفته و باز هم در اثر نبود سواد و فقدان آگاهی لازم در میان توده عام جامعه و با استقبال از تلویزیون های خصوصی توسط مردم، روزنامه و روزنامه خوانی تقریبا به طور کل تحت الشعاع نبود آگاهی و فرهنگ روزنامه خوانی قرار گرفته است.
البته در این اواخر تلویزیون خصوصی آریانا با صاحب امتیازی احسان الله بیات، رئیس عمومی بنیاد خیریه بیات با تدوین و نشر برنامه ای تحت عنوان «دیده بان» به نقد، تشویق و در کنار این ها به بررسی کارشناسانه روزنامه نگاری در افغانستان پرداخته است که این نشان گر رشد و ترقی روزنامه نگاری در افغانستان (با وجود کم رنگ بودن فرهنگ روزنامه خوانی) می باشد؛ بنا بر این فرضیه که تا مسئله ای مهم نباشد نقد و بررسی نیز به دنبال ندارد.
«دیده بان» کوشیده است تا به بررسی روزنامه و روزنامه نگاری در افغانستان بپردازد و از طریق یک رسانه صوتی و تصویری این فرهنگ جامعه ساز را در میان مردم رواج دهد.
از آن جا که نشر چنین برنامه ای از جانب یک تلویزیون خصوصی هیچ گونه منفعت مادی برای آن رسانه ندارد به جرات می توان گفت که تاثیر این برنامه بر روی مخاطبین برنامه و افزایش آگاهی عامه مبنی بر روزنامه خوانی و درک تاثیر آن بر رشد فرهنگ جامعه در حد بسیار بالایی قرار داشته و همکار ترقی روزنامه های چاپی افغانستان خواهد بود.
دستگیر هژبر، مسئول برنامه دیده بان تلویزیون آریانا، اهداف این برنامه را چنین برمی شمارد: «هدف از دیده بان، بررسی کارشناسانه روزنامه ها، معرفی آن ها به جامعه، گسترش فرهنگ روزنامه خوانی و در نهایت تامین یک رابطه چندجانبه میان دست اندرکاران روزنامه های افغان، مسئولین فرهنگی حکومت، جامعه مدنی و مخاطبان رسانه ها می باشد.»
وی با اشاره به این که این برنامه نوعی همکاری بدون چشم داشت مادی را به عرصه روزنامه نگاری ارائه می کند می گوید: دیده بان این فرصت را فراهم می کند تا مسئولین روزنامه ها فضای روزنامه نگاری را به نحو خوبی به جامعه انعکاس داده و در بازتاب مشکلات و چالش هایی که بر سر راه شان قرار دارد به نوعی از این برنامه بهره جویند تا مخاطبان تلویزیون ها به سوی رشد فرهنگ روزنامه خوانی رو آورده و آن را ارتقا بخشند.
مسئولین برنامه دیده بان معتقد است که این برنامه تا حدود بسیاری می کوشد تا در جهت انعکاس مشکلات روزنامه نگاران افغانستان و بررسی کارشناسانه رسانه های چاپی که منجر به رشدشان می شود گام های بلندی بردارد، بدین جهت با استفاده از نظریات کارشناسان روزنامه نگاری (که در این برنامه گنجانده شده) از سویی خط مشی اساسی و تجریبات کلی، روزنامه نگاران جوان را تقویت می کند و از سویی با بهره وری از نظریات آنان، انعکاس چالش ها و... روزنامه ها در کشور، به بررسی راه حل های موجود برای ترقی روزنامه و بیرون آمدن از بحران نبود فرهنگ روزنامه خوانی می پردازد.
اگر با دیدی عمیق و غیر جانب دارانه به بررسی موضوع این برنامه بپردازیم به ساده گی در می یابیم که هدف این برنامه در جهت رشد روزنامه های خصوصی کشور بسیار تاثیرگذار و مفید است.
بدین لحاظ جامعه روزنامه نگاری افغانستان باید این برنامه را به دیده قدر بنگرد که در انعکاس مشکلات و راه های ترقی روزنامه نگاری کشور گام ارزش مندی برداشته است.
گرچند که بنیاد بیات به ریاست انجینیر احسان الله بیات کارهای خیریه فراوانی نظیر اعمار مکاتب و شفاخانه ها و... را در سراسر کشور به انجام رسانیده اما تهیه برنامه دیده بان تلویزیون آریانا از جهت غنامندی فرهنگی که دارد و خدمتی که به رشد رسانه های چاپی می کند بسیار قابل قدر و ستایش است.
نباید فراموش کرد که این برنامه در واقع بخشي از وظیفه اطلاعات و فرهنگ کشور را متقبل شده است.
به هر حال برای رشد فرهنگ روزنامه خوانی در افغانستان، برنامه دیده بان یکی از راه هاست، راه های دیگری نیز وجود دارد که مسئولین ذی ربط باید برای دست یابی به آن کوشش خود را به کار گیرند.
نباید فراموش کرد که رشد دانش سیاسی و اجتماعی توده عام مردم، وابسته گی شدیدی دارد به رشد فرهنگ روزنامه خوانی در کشور، زیرا ماند گاری که روزنامه نزد مردم دارد رسانه های صوتی و تصویری دارا نمی باشند.
گرچند که رشد رسانه های چاپی تاکنون طی شش سال اخیر از سوی کارشناسان، امر مطلوب ارزیابی می شود اما با آن هم رسانه های چاپی مخصوصا روزنامه های کشور، راه درازی را در پیش دارند تا به اهداف و آرمان های روزنامه نگاری نوین جهانی دست یابند.